ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ BỔ SUNG KẼM VÀ MỘT SỐ VITAMIN Ở TRẺ SUY DINH DƯỠNG CÓ TIÊU CHẢY CẤP DO ROTAVIRUS

Luận án ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ BỔ SUNG KẼM VÀ MỘT SỐ VITAMIN Ở TRẺ SUY DINH DƯỠNG CÓ TIÊU CHẢY CẤP DO ROTAVIRUS.Từ nhiều năm nay, suy dinh dưỡng (SDD) ở trẻ em  luôn  là một vấn đề sức khoẻ được đặc biệt quan tâm, nhất  là ở nước đang phát triển. SDD  ảnh hưởng lâu dài tới sự phát triển và tăng nguy cơ các bệnh mạn tính khi trưởng thành, suy  giảm miễn dịch, tăng  tỷ lệ mắc và độ nặng của bệnh nhiễm trùng, [20], [79], [80], [109], [116].   Năm  2009 theo ước tính của tổ chức y tế thế giới (WHO) có 27% trẻ dưới 5 tuổi ở các nước đang phát triển bị SDD [ 23]. 

Tại Việt Nam, theo thống kê năm 2012 (Nguồn Viện Dinh Dưỡng 2012) về tỷ lệ  SDD  ở  trẻ  em  cho  thấy  tỷ  lệ  SDD  nhẹ  cân  là  16,2%,  SDD  thấp  còi  là 26,7% và SDD gầy còm là 6,7%. 

Trẻ em bị SDD dễ mắc viêm phổi và tiêu chảy trong đó 60,4% trẻ SDD tử vong là do mắc tiêu chảy [79], tỷ lệ tử vong do tiêu chảy trên trẻ suy dinhdưỡng cao (61%) là do thiếu vi chất dinh d ưỡng kèm theo [25 ]. 

Trong  hoàn cảnh  nước  ta,  tiêu  chảy  trẻ  em  vẫn  là  một  trong  những nguyên nhân gây SDD. Theo thông báo dịch năm 2007 của Bộ Y Tế, mặc dù tỷ lệ tử vong do tiêu chảy đã giảm xuống nhưng tiêu chảy vẫn đứng hàng thứ hai trong năm bệnh nhiễm trùng có số người mắc cao nhất sau cúm. Có rất nhiều  nguyên  nhân  khác  nhau  gây  tiêu  chảy,  trong  đó  nguyên  nhân  do Rotavirus chiếm tỷ lệ rất cao khoảng 46,7% đặc biệt là ở trẻ dưới 5 tuổi  [1], [4], [14], [99 ]. Tỷ  lệ trẻ tiêu chảy nhập viện cao và chi phí y tế lớn đặc biệt là đối với trẻ bị SDD.

Trong thập niên vừa qua, những tiến bộ trong ngành  miễn dịch, dinh dưỡng  đã phát  hiện  mối  quan  hệ  phức  tạp  giữa  miễn  dịch,  dinh  dưỡng  và nhiễm trùng. Dinh dưỡng  kém  hoặc thiếu các dưỡng chất chuyên biệt (như kẽm, vitamin A) không chỉ làm suy giảm chức năng miễn dịch mà còn gây nên  những rối  loạn trong phản ứng   của cơ thể đối với nhiễm trùng.  WHO (2007) cho thấy: tỷ  lệ trẻ SDD có thiếu kẽm 40% và kẽm  đã góp thêm vào khoảng 800.000 trẻ chết/năm. Tại Châu Á có tới 61% dân số thiếu kẽm [137]. 

Nghiên cứu tại Việt Nam năm 2006 ở trẻ em miền núi phía bắc cho thấy tỷ lệ trẻ em thiếu kẽm  là 86,9%, thiếu Vitamin  A tiền  lâm sàng  là 14,2%, thiếu máu là 36,7% và 80% trẻ có thiếu từ hai vi  chất trở lên [100].  Thiếu vi chất dinh dưỡng hiện nay là vấn đề được nhiều nước trên thế giới quan tâm. 

Tình trạng dinh dưỡng là yếu tố quyết định khả năng của hệ miễn dịch và đóng vai trò trung  tâm ngăn ngừa các bệnh nhiễm  trùng.   Trẻ em  không những chỉ cần chế độ dinh dưỡng hợp lý để đảm bảo cho sự phát triển  thể chất, trí tuệ mà dinh dưỡng còn cần thiết cho sự phát triển hoàn hảo của hệ thống miễn dịch. Việt Nam cũng như nhiều nước trên thế giới đã xác  định rõ tầm quan trọng của kẽm trong quá trình tăng  trưởng, làm giảm tỷ lệ mắc bệnh và hạn chế độ nặng của bệnh đặc biệt là tiêu chảy. Tổ chức Y Tế thế giới đã đưa ra phác đồ điều trị cho bệnh nhân tiêu chảy ngoài việc bổ sung ORS cần bổ sung kẽm. Tuy nhiên, vai trò của kẽm như thế nào ở trẻ SDD bị tiêu chả y cấp do Rotavirus thì vẫn chưa được biết rõ . Ở Việt Nam cũng như nhiều nước trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về SDD, vai trò của bổ sung kẽm trong điều trị tiêu chảy ở trẻ em. Các nghiên cứu đều đã cho thấy vai trò của kẽm đối với việc cải thiện tình trạng sức khỏe và sự sống còn của trẻ em. Cho đến nay, một số phác đồ bổ sung kẽm đã được khuyến cáo sử dụng trong điều trị trẻ SDD mắc bệnh tiêu chảy, các phác đồ bổ sung kẽm có thể là bổ sung kẽm đơn thuần hay phối hợp với các vitamin khác như phối hợp vitamin A và kẽm, hay phối hợp vitamin nhóm B và kẽm.  Hiệu quả của việc bổ sung các vi chất dinh dưỡng lên trẻ suy dinh d ưỡng có kèm theo bệnh nhiễm trùng phụ thuộc vào sự tương tác trong cơ chế tác dụng giữa các thuốc và do căn nguyên gây bệnh khác nhau. Cho đến nay, chưa có một công trình nghiên cứu nào nghiên cứu hiệu quả của các phác đồ bổ sung kẽm đối với việc điều trị trẻ SDD  độ I, II có mắc tiêu chảy. Vì vậy, chúng tôi đã tiến hành đề tài này nhằm đánh giá hiệu quả đối với trẻ SDD có tiêu chảy cấp do Rotavirus của 3 phác đồ bổ sung kẽm khác nhau là bổ sung kẽm đơn thuần, kẽm và vitamin A, kẽm và vitamin nhóm B với các mục tiêu cụ thể như sau:

1. Đánh giá hiệu quả của các phác  đồ bổ sung kẽm và vitamin lên sự phục  hồi  chỉ  số  nhân  trắc  ở  trẻ  suy  dinh  dưỡng  có  tiêu  chảy  cấp  do Rotavirus.

2 .Đánh giá hiệu quả của các phác  đồ bổ sung kẽm và vitamin lên sự phục hồi tình trạng thiếu vi chất dinh d ưỡng ở trẻ suy dinh dưỡng có tiêu chảy cấp do Rotavirus.

3. Đánh giá hiệu quả của các phác  đồ bổ sung kẽm và vitamin đối với điều trị tiêu chảy cấp ở trẻ suy dinh dưỡng có tiêu chảy cấp do Rotavirus.

Kết quả của nghiên cứu sẽ góp phần chỉ ra hiệu quả của kẽm và một số vitamin trong  điều trị tiêu chảy cấp do Rotavirus ở trẻ suy dinh d ưỡng, từ đó làm cơ sở xây dựng các g iải pháp can thiệp thích hợp nhằm cải  thiện tình trạng dinh dưỡng và miễn dịch của trẻ

MỤC LỤC

trang

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

MỞ ĐẦU  1

MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU  3

CHƢƠNG 1   TỔNG QUAN TÀI LIỆU  4

1.1  Suy dinh dƣỡng ở trẻ em  4

1.1.1. Định nghĩa  4

1.1.2. Suy dinh dƣỡng và sự phát triển thể chất   4

1.1.3. Suy dinh dƣỡng và bệnh tật    7

1.1.4. Các giải pháp can thiệp phòng chống suy dinh 

dƣỡng hi ện nay

11

1.2  Tiêu chảy cấp  12

1.2.1. Định nghĩa  12

1.2.2. Tác nhân gây bệnh    13

1.2.3. Miễn dịch trong tiêu chảy   14

1.2.4. Giảm hấp thu trong tiêu chảy   15

1.2.5. Tri ệu chứng của ti êu chảy cấp do Rotavirus   19

1.2.6. Điều trị tiêu chảy cấp ở trẻ suy dinh dƣỡng   19

1.3  Vi chất dinh dƣỡng  24

1.3.1.Kẽm  26

1.3.2.VitaminA  31

1.3.3. Vitamin B complex   33

1.4  Lý do cần tiến hành nghiên cứu  38

CHƢƠNG 2   ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU  39 

2.1. Đối tƣợng nghiên cứu  39

2.2. Địa điểm và th ời  gian nghiên cứu  39

2.3. Phƣơng pháp nghi ên cứu  39

2.4. Xử lý số liệu   56

2.5. Các bi ện pháp khống chế  sai số  57

2.6. Đạo đức trong nghiên cứu  58

CHƢƠNG 3   KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU  60

3.1. Đặc đi ểm  chung của đối  tƣợng nghiên cứu  60

3.1.1. Đặc đi ểm  về tu ổi , gi ới  và ti ền sử về chăm sóc nuôi 

dƣỡng của các  nhóm  đối  tƣợng nghiên cứu trƣớc can 

thi ệp

60

3.1.2. Đặc đi ểm  về tình trạng dinh dƣỡng của 3 nhóm

nghi ên cứu trƣớc can thi ệp

63

3.1.3. Đặc đi ểm  một số ch ỉ   số huyết học và hoá  sinh máu 

của 3 nhóm nghi ên cứu trƣớc  can thiệp

65

3.2. Hiệu quả của 3 phác  đồ  bổ sung kẽm  trong đi ều tr ị

trẻ suy dinh dƣỡng mắc ti êu chảy cấp do Rotavirus

67

3.2.1. Hiệu quả của 3 phác  đồ  bổ sung kẽm  đến sự  phục

hồi  chỉ   số nhân trắc và tình trạng dinh dƣỡng ở trẻ suy 

dinh dƣỡng mắc ti êu chảy cấp do Rotavirus .

67

3.2.2. Hiệu quả 3 phác đồ bổ sung kẽm đến sự phục hồi 

tình trạng thiếu chất dinh d ƣỡng ở trẻ suy dinh dƣỡng

mắc ti êu chảy cấp  do Rotavirus

71

3.2.3. Hiệu quả của 3 phác  đồ  bổ sung kẽm  trong đi ều tr ị

tiêu chảy cấp do Rotavirus

81

CHƢƠNG 4   BÀN LUẬN  95

4.1. Đặc điểm của đối tƣợng nghiên cứu trƣớc nghiên 

cứu

96

4.1.1. Các đặc  đi ểm  về tu ổi , ti ền sử và triệu chứng ti êu 

chảy cấp  của  các nhóm nghi ên cứu

96 

4.1.2. Đặc đi ểm  về tình trạng dinh dƣỡng của 3 nhóm 

nghi ên cứu trƣớc can thi ệp

98

4.1.3. Đặc đi ểm  một số ch ỉ   số huyết học và hoá  sinh máu

của 3 nhóm nghi ên cứu trƣớc  can thiệp

101

4.2. Hiệu quả của 3 phác  đồ  bổ sung kẽm  sau 1 tháng 

can thiệp

102

4.2.1. Hiệu quả của can thiệp đối với sự phục hồi các chỉ 

số nhân trắc  và tình trạng dinh dƣỡng ở bệnh nhân

102

4.2.2. Ảnh hƣởng của can thiệp đến tình trạng thiếu hụt 

chất dinh dƣỡng

108

4.2.3. Hiệu quả của can thiệp đối với điều trị tiêu chảy   124

4.3. Những hạn chế của nghi ên cứu  135

KẾT LUẬN  136

KHUYẾN NGHỊ  138

TÓM TẮT NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN  139

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC 

GIẢ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

Phụ lục 1: Phiếu đi ều tra

Phụ l ục 2: Phiếu theo d õi  dành cho bà mẹ

Phụ l ục 3: Danh sách ch ọn ngẫu nhi ên bệnh nhân vào

các nhóm nghi ên cứu

Phụ l ục 4: Danh sách bệnh nhân tham gia nghiên cứu

CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1. Lưu Thị Mỹ Thục, Lê Bạch MaiHiệu quả của các phương thức bổ sung kẽm lên ở trẻ suy dinh dưỡng nhiễm Rotavirus.Tạp chí y học thực hành (867)-số 4/2013, 35-40.

2. Lưu Thị Mỹ Thục, Lê Thị HợpĐánh giá hiệu quả bổ sung kẽm và đa vi chất lên sự phục hồi dinh dưỡng ở trẻ suy dinh dưỡng có tiêu chảy cấp do Rotavirus.Tạp chí y học thực hành (867)-số 4/2013, 85-89