Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của nhồi máu não ở người cao tuổi có bệnh đái tháo đường
Luận án tiến sĩ y học Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của nhồi máu não ở người cao tuổi có bệnh đái tháo đường.Trong những năm gần đây cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật kinh tế và xã hội, tuổi thọ của con người cũng ngày càng được nâng cao. Do đó số lượng người cao tuổi cũng tăng lên nhanh chóng trên phạm vi toàn cầu. Theo báo cáo của Văn phòng về các vấn đề kinh tế và xã hội của Liên Hiệp Quốc, tính đến năm 2015 toàn thế giới có tới 901 triệu người cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên) chiếm tỷ lệ 12,3% dân số và dự đoán đến năm 2050 sẽ đạt đến con số 2,1 tỷ người [70]. Xu hướng già hóa đang đặt nhân loại trước những thách thức to lớn, đặc biệt là sự gia tăng các căn bệnh có liên quan tới người cao tuổi trong đó phải kể đến đột quỵ não và đái tháo đường (ĐTĐ) [140].
Đột quỵ não là bệnh gây tử vong và tàn tật rất hay gặp ở người già và là một vấn đề thời sự của y học. Ước tính mỗi năm thế giới có khoảng 15 triệu ngườimắc đột quỵ não trong đó 5 triệu người tử vong, 5 triệu người tàn tật [77].
Người ta thấy rằng có đến 80% số trường hợp đột quỵ não xảy ra ở người trên 65 tuổi [64]. Tuổi trung bình của người bị đột quỵ não là 70 tuổi ở nam giới và 75 tuổi ở nữ giới, tỷ lệ mắc đột quỵ não ở người trên 65 tuổi từ 46-72/1.000
người[78]. Trong các thể đột quỵ não thì tỷ lệ nhồi máu não (NMN) khoảng 80- 85% [78]. Nhồi máu não xảy ra khi mạch máu não bị tắc, gây hoại tử mô não vùng tưới máu tương ứng [15]. Có nhiều yếu tố nguy cơ gây nhồi máu não mà một trong những yếu tố hàng đầu là đái tháo đường [55].
Theo thống kê của Liên đoàn Đái tháo đường quốc tế (IDF/International Diabetes Federation) năm 2015 thế giới có khoảng 415 triệu người mắc bệnh đái tháo đường trong đó 90% là đái tháo đường típ 2 [93]. Tại Hoa Kỳ tỷ lệ mắc đái tháo đường ở những người ở độ tuổi 45-64 tuổi là 16,2% trong khi ở những người 60-79 tuổi là 25,9% [72]. Đái tháo đường làm tăng nguy cơ vữa vữa xơ mạch máu từ 2-3 lần [58] và nguy cơ đột quỵ não ở bệnh nhân đái tháo đường cao gấp hai lần so với người bình thường [59]. Tỷ lệ nhồi máu2 não ở bệnh nhân đái tháo đường khoảng 25-40% [107]. Ở bệnh nhân đái tháo đường còn gặp các yếu tố nguy cơ đồng diễn như vữa xơ động mạch, rối loạn chuyển hóa lipid máu, tăng huyết áp, các yếu tố này liên quan với nhau làm nhồi máu não xảy ra sớm, nặng nề hơn và hồi phục chậm hơn [60],[107].
Theo Liao C.C. (2015) tiền sử đái tháo đường có liên quan đến viêm phổi, suy thận, nhiễm khuẩn tiết niệu và tử vong ở bệnh nhân nhồi máu não[117]. Kết quả nghiên cứu của Nayak A.R. (2016) cho thấy đái tháo đường làm tăng nguy cơ tàn tật ở bệnh nhân nhồi máu não[130].
Ở Việt Nam, theo kết quả của cuộc tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2014, số người cao tuổi Việt Nam là 9,23 triệu người chiếm tỷ lệ 10,2% dân số [38]. Theo Lê Thị Hương và cộng sự (2016) tỷ lệ hiện mắc đột quỵ não ở tám tỉnh thuộc tám vùng sinh thái của Việt Nam là 1,63% [17]. Kết quả nghiên cứu của Bộ môn Thần kinh trường Đại học Y Hà Nội, tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân đột quỵ não là 28,3% [8]. Còn theo thống kê của Bệnh viện Nội tiết Trung ương, năm 2012 tỷ lệ mắc đái tháo đường ở Việt Nam là 5,4% [5].
Cho dù trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về nhồi máu não ở bệnh nhân đái tháo đường nhưng nhồi máu não ở bệnh nhân đái tháo đường cao tuổi vẫn luôn mang tính thời sự. Ở Việt Nam chưa có nghiên cứu riêng về nhồi máu não ở người cao tuổi có bệnh đái tháo đường. Vì những lý do trên, chúng tôi tiến hành đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của nhồi máu não ở người cao tuổi có bệnh đái tháo đường” với hai mục tiêu sau:
1. Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng thần kinh, hội chứng chuyển hóa và hình ảnh cộng hưởng từ của nhồi máu não ở người cao tuổi có đái tháo đường.
2. Nhận xét mối liên quan của đái tháo đường với nhồi máu não ở người cao tuổi
MỤC LỤC Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của nhồi máu não ở người cao tuổi có bệnh đái tháo đường
Trang
Lời cam đoan
Mục lục
Các chữ viết tắt
Danh mục bảng
Danh mục biểu đồ
Danh mục hình
ĐẶT VẤN ĐỀ…………………………………………………………………………. 1
Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU …………………………………………… 3
1.1. Đại cương về nhồi máu não…………………………………………………. 3
1.1.1. Định nghĩa và phân loại nhồi máu não ……………………………… 3
1.1.2. Những đặc điểm chính về giải phẫu tuần hoàn não, nguyên nhân,
cơ chế bệnh sinh của nhồi máu não……………………………………. 4
1.1.3. Triệu chứng lâm sàng của nhồi máu não……………………………. 8
1.1.4. Các phương pháp chẩn đoán cận lâm sàng…………………………12
1.1.5. Chẩn đoán và điều trị nhồi máu não …………………………………15
1.2. Nhồi máu não ở người cao tuổi có bệnh đái tháo dường ……………..16
1.2.1. Những biến đổi của não theo tuổi ……………………………………16
1.2.2. Đại cương về đái tháo đường …………………………………………17
1.3. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước………………………………24
1.3.1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước ……………………………………24
1.3.2. Tình hình nghiên cứu trong nước…………………………………….35
Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU………..38
2.1. Địa điểm nghiên cứu và thời gian nghiên cứu…………………………..38
2.2. Đối tượng nghiên cứu………………………………………………………..38
2.2.1. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân……………………………………………38
2.2.2. Tiêu chuẩn loại trừ………………………………………………………39
2.3. Phương pháp nghiên cứu ……………………………………………………40
2.3.1. Thiết kế nghiên cứu……………………………………………………..40
2.3.2. Cỡ mẫu…………………………………………………………………….402.3.3. Kỹ thuật thu thập thông tin ……………………………………………40
2.4. Phân tích và xử lý số liệu ……………………………………………………54
2.5. Khía cạnh đạo đức của đề tài……………………………………………….55
Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU …………………………………………57
3.1. Đặc điểm lâm sàng thần kinh, hội chứng chuyển hóa và hình ảnh cộng
hưởng từ của nhồi máu não ở người cao tuổi có bệnh đái tháo đường ………57
3.1.1. Đặc điểm lâm sàng thần kinh của nhồi máu não ở người cao tuổi
có bệnh đái tháo đường ………………………………………………….57
3.1.2. Đặc điểm hội chứng chuyển hóa của đối tượng nghiên cứu…….68
3.1.3. Đặc điểm hình ảnh cộng hưởng từ sọ não của nhồi máu não ở
người cao tuổi có bệnh đái tháo đường……………………………….73
3.2. Mối liên quan của đái tháo đường với nhồi máu não ởngười cao tuổi ……76
3.2.1. Đặc điểm tiền sử đái tháo đường và một số yếu tố nguy cơphối hợp..76
3.2.2. Mối liên quan của đái tháo đường với nhồi máu não ởngười cao tuổi….80
Chương 4: BÀN LUẬN …………………………………………………………….87
4.1. Đặc điểm lâm sàng thần kinh, hội chứng chuyển hóa và hình ảnh cộng
hưởng từ của nhồi máu não ở người cao tuổi có bệnh đái tháo đường ………87
4.1.1. Đặc điểm lâm sàng thần kinh của nhồi máu não ở người cao tuổi
có bệnh đái tháo đường ………………………………………………….87
4.1.2. Đặc điểm hội chứng chuyển hóa của đối tượng nghiên cứu…..100
4.1.3. Hình ảnh cộng hưởng từ sọ não của nhồi máu não ở người cao
tuổi có bệnh đái tháo đường………………………………………….. 107
4.2. Mối liên quan của đái tháo đường với nhồi máu não ở người cao tuổi .111
4.2.1. Đặc điểm tiền sử đái tháo đường và một số yếu tố nguy cơ phối hợp .111
4.2.2. Mối liên quan của đái tháo đường với nhồi máu não ở người cao tuổi.114
KẾT LUẬN ………………………………………………………………………….128
KIẾN NGHỊ ………………………………………………………………………… 130
CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN
ĐỀ TÀI
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
DANH MỤC BẢNG
Bảng Tên bảng Trang
Bảng 1.1. Phân loại lâm sàng nhồi máu não theo OCSP…………………….11
Bảng 1.2. Tăng glucose máu ở bệnh nhân nhồi máu não cấp……………….24
Bảng 1.3. Dịch tễ học nhồi máu não ở bệnh nhân đái tháo đường…………26
Bảng 1.4. Một số yếu tố nguy cơ của đột quỵ não ở bệnh nhân đái tháo đường….27
Bảng 2.1. Thang điểm hôn mê Glassgow ………………………………………44
Bảng 2.2. Phân loại thể lực theo chỉ số khối cơ thể…………………………..48
Bảng 2.3. Phân loại huyết áp theo JNC VII ……………………………………49
Bảng 3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu………………………..57
Bảng 3.2. Hoàn cảnh xảy ra nhồi máu não……………………………………..58
Bảng 3.3. Thời gian nhập viện ……………………………………………………59
Bảng 3.4. Đặc điểm khởi phát của nhồi máu não……………………………..60
Bảng 3.5. Điểm Glassgow lúc nhập viện……………………………………….61
Bảng 3.6. Điểm NIHSS lúc nhập viện…………………………………………..62
Bảng 3.7. Chẩn đoán thể lâm sàng nhồi máu não theo phân loại nhồi máu não
của Dự án Đột quỵ não ở Cộng đồng Oxfordshire Hoa Kỳ ……..64
Bảng 3.8. Kết cục ra viện theo thang điểm Rankin có sửa đổi…………………67
Bảng 3.9. Chỉ số Lipid máu lúc nhập viện ……………………………………..69
Bảng 3.10. Tỷ lệ rối loạn chuyển hóa lipid máu ………………………………..70
Bảng 3.11. Xét nghiệm huyết học lúc nhập viện ……………………………….70
Bảng 3.13. Tỷ lệ vữa xơ động mạch cảnh ……………………………………….71
Bảng 3.14. Mức độ vữa xơ động mạch cảnh…………………………………….72
Bảng 3.15. Tỷ lệ mắc hội chứng chuyển hóa ……………………………………72
Bảng 3.16. Vị trí tổn thương trên phim MRI sọ não……………………………73
Bảng 3.17. Số lượng tổn thương trên phim MRI sọ não ………………………73Bảng Tên bảng Trang
Bảng 3.18. Kích thước tổn thương trên phim MRI sọ não ……………………74
Bảng 3.19. Số lượng ổ khuyết trên phim MRI sọ não………………………….74
Bảng 3.20. Vị trí nhồi máu ổ khuyết trên phim MRI sọ não………………….75
Bảng 3.21. Tần suất các yếu tố nguy cơ của bệnh nhân nhồi máu não……..76
Bảng 3.22. Thời gian phát hiện đái tháo đường…………………………………78
Bảng 3.23. Phương thức điều trị đái tháo đường ……………………………….78
Bảng 3.24. Mức kiểm soát glucose máu………………………………………….78
Bảng 3.25. Glucose máu lúc nhập viện …………………………………………..79
Bảng 3.26. Liên quan giữa thời gian phát hiện đái tháo đường và kết cục khi
ra viện…………………………………………………………………….80
Bảng 3.27. Mối liên quan giữa phương thức điều trị đái tháo đường và kết
cục khi ra viện ………………………………………………………….80
Bảng 3.28. Liên quan giữa glucose máu lúc nhập viện và kết cục khi ra viện…81
Bảng 3.29. Liên quan giữa mức kiểm soát glucose máu và kết cục khi ra viện ..82
Bảng 3.30. Mối liên quan giữa tiền sử đột quỵ não và kết cục khi ra viện ..82
Bảng 3.31. Mối liên quan giữa nhóm tuổi và kết cục khi ra viện ……………83
Bảng 3.32. Liên quan giữa mức kiểm soát glucose máu và nhồi máu não ổ
khuyết…………………………………………………………………….83
Bảng 3.33. Liên quan giữa tăng huyết áp và nhồi máu não ổ khuyết……….84
Bảng 3.34. Liên quan giữa điểm NIHSS lúc nhập viện và kết cục khi ra viện..84
Bảng 3.35. Mối liên quan giữa hội chứng chuyển hóa và kết cục khi ra viện …85
Bảng 3.36. Mô hình hồi quy logistic đa biến thể hiện mối liên quan giữa kết
cục theo thang điểm Rankin có sửa đổi và một số yếu tố liên
quan ở nhóm đái tháo đường…………………………………………86DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ Tên biểu đồ Trang
Biểu đồ 3.1. Thời điểm bị nhồi máu não theo giờ …………………………….58
Biểu đồ 3.2. Thời điểm bị nhồi máu não theo tháng………………………….59
Biểu đồ 3.3. Triệu chứng lâm sàng lúc khởi phát nhồi máu não……………60
Biểu đồ 3.4. Triệu chứng lâm sàng lúc nhập viện …………………………….63
Biểu đồ 3.6. Một số bệnh lý phối hợp…………………………………………..66
Biểu đồ 3.7. Chỉ số huyết áp lúc nhập viện theo phân loại JNC VII ………68
Biểu đồ 3.8. Chỉ số BMI lúc nhập viện …………………………………………69
Biểu đồ. 3.9. Các yếu tố nguy cơ phối hợp ……………………………………..77
Biểu đồ 3.10. Mối liên quan giữa điểm Glassgow lúc nhập viện và kết cục
khi ra viện…………………………………………………………….